ايران كشوري در جنوب غربي آسيا و در منطقهٔ خاورميانه است. نام رسمي آن جمهوري اسلامي ايران و پايتخت آن تهران است. پهناوري اين كشور ۱٬۶۴۸٬۱۹۵ كيلومتر مربع (۱۸ام درجهان) است و بر پايهٔ آمار سال ۱۳۸۵ هجري خورشيدي، ۷۰ ميليون و ۴۷۲ هزار تن جمعيت داشتهاست و هرساله حدود يك ميليون نفر به جمعيت اين كشور افزوده ميشود.[۱]
در شمال با جمهوري آذربايجان، ارمنستان، و تركمنستان؛ در شرق با افغانستان و پاكستان؛ و در غرب با تركيه و عراق مرز زميني دارد و همچنين داراي مرز دريايي در شمال با درياي خزر و در جنوب با خليج فارس و درياي عمان است، كه دو منطقهٔ نخست از مناطق مهم استخراج نفت و گاز در جهان هستند.
نظام سياسي ايران برپايهٔ قانون اساسي مصوب ۱۳۵۸ (بازنگري ۱۳۶۸) پايهريزي شدهاست. بالاترين جايگاه رسمي ايران پس از انقلاب، ولايت فقيه است كه اكنون در اختيار سيد علي خامنهاي است. اسلام دين رسمي، تشيع مذهب رسمي و فارسي زبان رسمي ايران است. ايران به عنوان يك سرزمين و يك ملت داراي تاريخي كهن است و يكي از تاريخيترين كشورهاي جهان به شمار ميرود.
ايران به واسطه قرار گرفتن در منطقهٔ مياني اوراسيا داراي موقعيتي راهبردي است. اين كشور از اعضاي سازمان ملل متحد، جنبش عدم تعهد، سازمان كنفرانس اسلامي، اوپك و سازمان اكو است. ايران يك قدرت منطقهاي در جنوب غربي آسيا است و جايگاهٔ مهمي را در اقتصاد جهاني به دليل در اختيار داشتن صنعت نفت، صنعت پتروشيمي و گاز طبيعي براي خود بدست آوردهاست.[۲]
وجه تسميه
واژهٔ ايران در پارسي باستان «آئيريانا» و در فارسي ميانه به شكل «اِران» (erān) بوده، و برگرفته از شكل قديمي «airya nama» و به معناي «سرزمين مردمان اصيل» است. در كردستان ايران هنوز ايران با همان نام كهن «اِران» تلفظ ميشود. در اسناد تاريخي كردستان نيز همواره از اين نام استفادهشدهاست.[نيازمند منبع]
واژهٔ «آريا» در زبانهاي اوستايي، پارسي باستان و سانسكريت به ترتيب به شكلهاي «اَيريه» (airya)، «اَريه» (āriya)، «آريه» (arya) به كار رفتهاست. همچنين در زبان سنسكريت «اريه» (ariya) به معني سَروَر و مهتر و «آريكه» (aryaka) به معني مَردِ شايستهٔ بزرگداشت و حرمت است و آريايي بهزبان اوستايي «ائيرين» (airyana) و به زبان پهلوي و پارسي دري «اير» خوانده ميشود و ايرج به زبان آريايي "airya" است.[نيازمند منبع] اير در واژه بهمعني «آزاده» و جمع آن «ايران» بهمعني «آزادگان» است.
نام ايران در لغت به معني «سرزمين آرياييان» است و مدتها پيش از اسلام نيز نام بومي آن نيز ايران، اران، يا ايرانشهر بود.[۳]، البته از ۶۰۰ سال پيش از ميلاد تا ۱۳۱۴ (۱۹۳۵) در ميان اروپاييان با نام «پرشيا» شناخته ميشد.[۴][پيوند مرده] كه در سال ۱۳۱۴ در شرف تأسيس ليگ ملل با درخواست رسمي رضاشاه پهلوي همان نام بومي كشور (ايران) در عرصهٔ جهاني هم مورد كاربرد قرار گرفت. نام «پرشيا» همچنان برابر نام ايران است و در زبانهاي اروپايي به دليل سابقه تاريخي - فرهنگياش كاربرد دارد، اما در اخبار سياسي بيشتر نام ايران به كار برده ميشود.
جغرافيا
پراكندگي ناهمواريها در ايران
ايران در شرق با افغانستان و پاكستان؛ در شمال شرقي با تركمنستان، در بخش مياني شمال با درياي خزر، در شمال غربي با جمهوري آذربايجان و ارمنستان؛ در غرب با تركيه و عراق؛ و سرانجام در جنوب با آبهاي خليج فارس و درياي عمان همسايهاست.
از ديد طبيعي ايران از شمال به رود اترك، درياي خزر و رود ارس، از خاور به كوههاي هندوكش و كوههاي باختري دره سند، از باختر به دامنههاي باختري كوههاي زاگرس و حوضه آبريز اروندرود و از جنوب به خليج فارس و درياي عمان محدود است. بيش از نيمي از ايران كويري و نيمه كويري است. حدود يك سوم ايران نيز كوهستاني است و بخش كوچكي از ايران (شامل جلگهٔ جنوب درياي خزر و جلگهٔ خوزستان) نيز از جلگههاي حاصلخيز تشكيل شدهاست. بلندترين كوه ايران نيز دماوند (۵۶۷۱ متر) ميباشد. از ديد جغرافيايي، غربيترين شهر ايران كليساكندي؛ شرقيترين شهر جالق؛ شماليترين شهر پارس آباد؛ و جنوبيترين شهر چابهار است.[۵]
استانها
بر اساس قانون بخش بندي كشوري (مصوب ۱۲۸۶ شمسي) ايران به ۴ ايالت «آذربايجان»، «خراسان»، «فارس»، و «كرمان و بلوچستان» تقسيم شد و هر ايالت به چند ولايت حاكمنشين و هر ولايت به چند نايبالحكومهنشين تقسيم شد.اين تقسيمات تا سال ۱۳۱۶ با دگرگونيهاي كوچكي به همين گونه ماند.
در سال ۱۳۱۶ خورشيدي با تصويب قانون جديد تقسيمات كشوري، ايران به ۱۰ استان و ۴۹ شهرستان تقسيم شد. به مرور زمان با ايجاد استانهاي جديد، تعداد استانهاي ايران افزايش يافت. براي مدتهاي مديدي پس از پيروزي انقلاب اسلامي، ايران همچنان داراي ۲۴ استان بود. در سال ۱۳۷۲ استان اردبيل از استان آذربايجان شرقي جدا شد. همچنين استان قم در سال ۱۳۷۴ از استان تهران جدا شد و استان قزوين در سال ۱۳۷۳ از استان زنجان جدا و به استان تهران پيوست و در سال ۱۳۷۶ به استان قزوين مبدل شد. [۶]. در سال ۱۳۸۳، استان خراسان به سه استان: خراسان جنوبي، خراسان شمالي و خراسان رضوي تقسيم شد. به اين ترتيب اكنون ايران از ۳۰ استان تشكيل شدهاست. پايتخت كنوني ايران تهران ميباشد كه بر اساس طرح آمايش سرزمين كه در سال ۱۳۸۸ توسط مجمع تشخيص مصلحت نظام تصويب شد، پايتخت ايران بايد تا ۱۶ سال ديگر(۱۴۰۴ هجري شمسي) از تهران به مكاني ديگر انتقال يابد.
اب و هوا
ايران از لحاظ آب و هوايي يكي از منحصر به فردترين كشورهاست. اختلاف دماي هوا در زمستان ميان گرمترين و سردترين نقطه گاهي به بيش از ۵۰ درجهٔ سانتي گراد ميرسد. به طور كلي ايران در منطقهاي قرار گرفتهاست كه از ديد بارندگي در سطح نيمه خشك و خشك قرار ميگيرد.
آب و هواي ايران متأثر از چندين سامانه ميباشد:
۱- سامانه پرفشار سيبريايي كه با ريزش به عرضهاي جنوبي در نوار شمالي بارش باران و برف و كاهش دما و در ساير نقاط فقط كاهش دما را به همراه دارد.
۲-سامانه بارانزاي مديترانهاي كه از سمت غرب وارد ايران ميشود و موجب ريزش باران يا برف در بسياري از نقاط غربي و مياني و شرق ايران ميشود.
۳-سيستم كم فشار جنوبي كه در نوار جنوب و جنوب غرب موجب رگبار باران ميشود.
ميزان بارندگي در ايران بسيار متغير است. در شمال به بيش از ۲۱۱۳ ميليمتر (رشت، ۱۳۸۳) نيز ميرسد.در نواحي كويري بارش عمدتاً بسيار كم و در حدود ۱۵ ميليمتر است. بارش نواحي شمال غرب و غرب، دامنههاي جنوبي البرز و شمال شرق تا حدودي قابل توجه (حدود ۵۰۰ ميليمتر) ميباشد. در ساير نقاط ميزان بارش از ۲۰۰ ميليمتر بيشتر نميشود.
اختلاف دماي هوا در ايران در نقاط مختلف زياد است. در حالي كه در فصل زمستان دماي شهركرد در شب به ۳۰- درجه هم ميرسد، مردم اهواز هواي تابستاني (۲۵ درجه) را تجربه ميكنند. هواي سواحل شمالي در تابستان گرم و مرطوب و در زمستان معتدل ميباشد. نواحي شمال غرب و غرب تابستانهاي معتدل و زمستانهاي سرد و نواحي جنوبي تابستانهايي شديداً گرم و زمستانهايي معتدل دارند.
مردم
تغييرات جمعيت ايران بين سالهاي ۱۲۶۰ تا ۱۳۸۵ هجري شمسي
پيشينهٔ تاريخي تمدن در ايران به تمدنهايي در عيلام، شهر سوخته، جيرفت و... ميرسد، ولي شروع تاريخ سياسي ايرانيان از آغاز حكومت پادشاهي ايران در زمان ماد است. شاهنشاهي ماد، نخسين شاهنشاهي ايران بودهاست و لذا به عنوان شروع تاريخ شاهنشاهي ايران درنظر گرفته ميشود،
ايران امروزه از اقوام زيادي از جمله :آذربايجاني، كرد، لر، بختياري، بلوچ، مازندراني، گيلك، قشقايي، عرب، لك، تالشي، تركمن، خلج، آشوري، كلداني، مندايي(صائبي)، تات، گرجي، سيستاني، ارمني، و يهودي تشكيل شدهاست.[۷]
در ايران در مجموع حدود ۷۵ زبان و گويش رواج دارد [۸] و بزرگترين گروههاي زباني ايران را فارسي، تركي آذربايجاني، كردي، تركمني، گيلكي، مازندراني، خلجي، تالشي، لري، بختياري، عربي، بلوچي، لكي، ديلمي، تاتي، ارمني، آشوري، مندايي، گرجي، عبري، كلداني و... تشكيل ميدهند.
زبان رسمي و اداري ايران فارسي است. فارسي يكي از زبانهاي شاخه هند و اروپايي است. براساس اصل پانزدهم قانون اساسي ايران كتابهاي درسي بايد با اين زبان و خط باشد، ولي استفاده از زبانهاي محلي و قومي در مطبوعات و رسانههاي گروهي و تدريس ادبيات آنها در مدارس، در كنار زبان فارسي آزاد است.[۹]
ادامه مطلب |
.jpg)
